A escrita e o desexo

Annie Ernaux, O acontecemento, Rinoceronte Editora, 2023

O bebé nacería o 8 de xullo de 1964. Anne Duchesne rachou o certificado de embarazo. Era o froito dunha relación cun estudante no verán. Ela, matriculada en Letras, non podía permitir que o seu futuro se torcese. Tiña que eludir aquela trampa que atrancaría o seu progreso como rapaza da clase traballadora, significaría o seu fracaso social. O aborto estaba penalizado en Francia.

Décadas máis tarde, cando Annie Ernaux xa é unha escritora recoñecida, non pode reprimir o desexo de escribir sobre este asunto. Trátase dun desexo contraditorio, o traballo da memoria convértese nun proceso esgotador mais necesario. Agora está tan certa de querer contar esta historia coma no pasado o estivo de non querer ter o fillo. Hai unha confianza nos procesos da escrita que non se dá nos procesos biolóxicos, para ela sempre foi así. Neste tempo o aborto xa é legal no seu país e está preparada para afrontar a memoria. Este foi o acontecemento.

Para escribir o seu libro recorre aos seus diarios daquel tempo. O aborto convertérase nunha realidade que non cumpría representar verbalmente. O que non se nomea quizais abandonará a existencia máis certamente. Este pensamento do aborto alimentouse de relatos e rumores transmitidos en voz baixa. Hai uns feitos nas vidas das mulleres que existen nas marxes do discurso normativo. Quizais esta novela é o intento de nomear eses silencios, de desfacer as elipses que durante longo tempo prenderon na existencia feminina.

Non é doado habitar o espírito dunha mesma que xa se foi. Resulta difícil facer un rexistro desta arqueoloxía do ser, a escrita dunha mente que xa non é. Cómpre aferrarse á materialidade da historia: o diario, as cancións do momento, a guía telefónica. Existen estes vestixios dunha realidade que xa pasou. A escrita pretende capturar o seu reflexo no espello da mente, rexistrar a experiencia para non perder de todo a voz dunha mesma, o xuízo persoal e propio sobre os traballos que o tempo executou sobre nós.

O seu propósito vaina enfrontar á lei, mais non ao relato. O proceso da escrita xorde dunha necesidade de extraer unha verdade íntima e persoal da propia experiencia, que tamén vai ser unha verdade social e política. Ernaux é quen de reescribir a historia moral da humanidade, de desfacer as confusións do sentido último das cousas. A vítima vai actuar, vai reclamar a supervivencia. Un mundo novo nace. Un mundo no que apreixar a salvación. Había unha fame de palabras, estas palabras que agora buscan fortalecerse no real, nos datos certos da experiencia, para que nada sexa xa inventado, para que a escrita teña o recendo do sangue.

O texto fica así enfrontado á vida como o espello enfronta a alma. Hai que fuxir da tentación da paixón lírica. Esta escrita reflicte unha emoción puramente literaria que unicamente responde ante o texto. Porque as imaxes que cifran a traxedia son imaxes de contención. O dó ocorre noutra parte, máis alá da súa manifestación. A linguaxe péchase sobre si mesma. Os feitos non son menos arrepiantes. O acontecemento, cando sucede, abre o camiño no que se separan os destinos. Hai unha oportunidade para o sagrado. O que non debía ser non foi.

El amor como ficción

Annie Ernaux, Pura pasión, (1991), Tusquets Editores, 2022.

Annie Ernaux hace el relato de cómo perdió la cabeza por un hombre que apenas conocía. Esta es la historia de una pasión sencilla, tan común y tan inexplicable como todas, tan pura.

El jeroglífico de la vida es descifrado por el sentimiento. Hay maneras de perder el ser que son profundamente iluminadoras. Perseguimos un camino de estrellas, un amor; tal vez lo encontramos. La espera es ese momento suspendido en la indecisión, un instante prolongado de locura durante el cual no sabemos a quién esperamos.

Somos atravesadas por las circunstancias de la vida, no por las imágenes por medio de las cuales tratamos de representarla. Es la vivencia, no su presesentación, la depositaria de la trascendencia. Por eso hay que medir el deseo, que nos descubre el camino a la eternidad, a aquellas vivencias significativas que determinarán nuestra comprensión de todas las cosas.

La autobiografía es una ciencia subjetiva que interpreta el mundo. La única que poseemos. La relación amorosa se entiende como un camino de perfección. Hay un esfuerzo consciente, un logro estético que se persigue, como cuando nos entregamos a la tarea de la escritura y desdeñamos el futuro.

Nuestra máxima aspiración es trascender en este mismo momento. El amor es creación, también es el acto de vivirse, la destrucción de sí mismo. Como una sucesión de párrafos o capítulos que agotan la escritura, así se consumen los días del amor, como un secreto que es borrado en un pergamino.

En el tiempo del amor se instaura también una suerte de pensamiento mágico. Surge una fe en la metáfora, en la coincidencia. Nos vemos representadas en las historias que ya han sido contadas. Enamorarse es, también, integrarse en el relato.

En ese descuido de la felicidad, no nos importa acaparar pequeñas pérdidas. Nos entregamos en cuerpo y alma, relegamos el intelecto. Entramos un tiempo en el que los valores espirituales se ven incrementados. Nos reconocemos en las pasiones ajenas. Nos importunan, quizás, las consideraciones del deber.

Asistimos a la ficcionalización del yo. La experiencia amorosa se convierte en algo narrable. La vida adquiere las modulaciones de un cuento. El amor hace que nos convirtamos en protagonistas indiscutibles de nuestra historia. La vida se transforma en relato. Creemos en los finales felices. Vivimos en un presente eterno. Evitamos las explicaciones. El acto de vivir es suficiente.

El enamoramiento es, además, un relato del género de la fantasía. La radical alienación del ser humano le es ajena. Vivimos en la ilusión de formar parte de un mundo que se ha completado a sí mismo. Le ponemos parches a la realidad para no caer por entre sus grietas. Los celos se convierten en la medida de la veracidad de una pasión que no se sostiene. A veces, también, el anhelo por la huida, por la conclusión del amor.